YAPAY ZEKA VE TÜRK HUKUKUNDA UYGULAMALAR

Hukuki Düzenleme, Etik Boyutlar ve Geleceğe Yönelik Öneriler

ÖZET

Yapay zeka (YZ) teknolojileri, küresel ölçekte hukuk sistemlerini dönüştürmekte; geleneksel hukuki kategorileri sorgulatmakta ve yeni düzenleyici paradigmalar ortaya çıkarmaktadır. Türkiye, bu dönüşümü yakından takip ederek ulusal mevzuatını ve kurumsal yapısını güncelleme yoluna girmiştir. Bu makale; yapay zekanın Türk hukukundaki mevcut durumunu, uygulamaya yansıyan boyutlarını ve olası gelişmeleri ele almaktadır. Kişisel verilerin korunması, fikri mülkiyet hakları, ceza hukuku sorumlulukları, sözleşme hukuku ve sektörel düzenlemeler bakımından ayrıntılı bir değerlendirme sunulmakta; karşılaştırmalı hukuk perspektifinden öneriler geliştirilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Yapay Zeka Hukuku, Türk Hukuku, KVKK, Veri Koruma, Algoritma Hesap Verebilirliği, Dijital Dönüşüm, Hukuki Sorumluluk.

1. GİRİŞ

Yapay zeka, 21. yüzyılın en belirleyici teknolojik gelişmelerinden birini oluşturmaktadır. Makine öğrenimi, derin öğrenme ve büyük dil modelleri gibi alt dallarıyla YZ; sağlık, finans, eğitim, güvenlik ve adalet alanlarında köklü değişimlere yol açmaktadır. Bu değişimlerin hukuki sonuçları kaçınılmaz olarak gündeme gelmektedir: Bir YZ sisteminin verdiği hatalı karar kimin sorumluluğuna yol açar? YZ tarafından üretilen içerikler telif hukuku kapsamında korunabilir mi? Kişisel veriler otomatik karar süreçlerinde nasıl güvence altına alınabilir?

Türkiye, yapay zeka alanında hem bir kullanıcı hem de geliştirici konumuna yükselmeye çalışmakta; bu bağlamda 2021 yılında açıklanan Ulusal Yapay Zeka Stratejisi (2021-2025) ile kurumsal bir çerçeve oluşturulmaya başlanmıştır. Ne var ki mevcut hukuki altyapı, YZ teknolojisinin dinamiklerine henüz tam olarak yanıt verememektedir. Bu makalede, söz konusu boşluklar ve çözüm yolları ele alınacaktır.

2. TÜRK HUKUK SİSTEMİNDE YAPAY ZEKANIN MEVCUT KONUMU

2.1. Genel Mevzuat Çerçevesi

Türk hukukunda yapay zekaya özgü kapsamlı bir yasal düzenleme henüz mevcut değildir. Bununla birlikte çeşitli mevzuat hükümleri YZ uygulamalarını doğrudan veya dolaylı olarak kapsamaktadır. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK, Kanun No. 6698), 5651 sayılı İnternet Kanunu, Türk Ceza Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve Borçlar Kanunu bu bağlamda ön plana çıkan düzenlemeler arasında sayılabilir.

2021 yılında Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi koordinasyonunda hazırlanan Ulusal Yapay Zeka Stratejisi, altı stratejik eksen üzerine kurulmuştur: uzman insan kaynağının geliştirilmesi, araştırma-geliştirme altyapısının güçlendirilmesi, veri ve teknik altyapının iyileştirilmesi, YZ ekosisteminin oluşturulması, sosyal uyum ve güven ortamının sağlanması ile uluslararası işbirliğinin artırılması. Bu strateji, hukuki bir zemin olmaktan çok bir politika belgesi niteliği taşımaktadır.

2.2. Avrupa Birliği Yapay Zeka Yönetmeliği ile Karşılaştırma

Avrupa Birliği, 2024 yılında yürürlüğe giren Yapay Zeka Yönetmeliği (EU AI Act) ile dünyada bu alanda bağlayıcı bir yasal çerçeve oluşturan ilk büyük siyasi birlik olmuştur. Risk tabanlı yaklaşımı benimseyen bu yönetmelik; YZ sistemlerini kabul edilemez risk, yüksek risk, sınırlı risk ve minimal risk olarak sınıflandırmaktadır. Türkiye’nin AB üyelik süreci ve AB ile gerçekleştirdiği dijital uyum çalışmaları göz önüne alındığında, bu yönetmeliğin ulusal mevzuata yansımasının kaçınılmaz olduğu değerlendirilmektedir.

3. KİŞİSEL VERİLERİN KORUNMASI VE YAPAY ZEKA

3.1. KVKK Kapsamında Otomatik Karar Alma

KVKK’nın 11. maddesi, veri sahiplerine otomatik işlemler sonucunda ortaya çıkan kararın itiraz hakkını tanımaktadır. YZ sistemlerinin kredi değerlendirmesi, işe alım süreçleri veya adli değerlendirmelerde kullanılması, bu hakkın etkin biçimde kullanılması bakımından ciddi sorular doğurmaktadır. Kişisel Verileri Koruma Kurumu (KVKK Kurumu), konuya ilişkin çeşitli rehberler yayımlamış olmakla birlikte bağlayıcı bir ikincil mevzuat henüz oluşturulamamıştır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihadı ve Avrupa Konseyi’nin 108+ Sözleşmesi, Türkiye’nin taraf olduğu belgeler arasında yer almakta ve YZ destekli otomatik karar alma süreçlerinde şeffaflık, açıklanabilirlik ve itiraz hakkına ilişkin bağlayıcı yükümlülükler ortaya koymaktadır.

3.2. Biyometrik Veri İşleme ve YZ

Yüz tanıma teknolojisi, parmak izi ve iris taraması gibi biyometrik verileri işleyen YZ sistemleri, KVKK kapsamında özel nitelikli kişisel veri sayılmakta ve açık rızaya dayalı işlem gerektirmektedir. Türkiye’de güvenlik kameralarının yüz tanıma teknolojisiyle entegre edilmesi ve akıllı şehir uygulamaları, bu alandaki hukuki belirsizliğin somut yansımalarını oluşturmaktadır.

4. FİKRİ MÜLKİYET HAKLARI VE YZ ÜRETİMİ

5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK), telif korumasının “yaratıcı insan emeği” koşuluna dayandığını öngörmektedir. YZ sistemlerinin ürettiği metinler, görseller, müzikler ve yazılım kodları bakımından hak sahipliğinin kime ait olacağı tartışmalı bir mesele olarak gündemdeki yerini korumaktadır.

Karşılaştırmalı hukuk açısından değerlendirildiğinde, ABD Patent ve Marka Ofisi (USPTO) ile Avrupa Patent Ofisi (EPO), YZ’yi müstakil mucit olarak kabul etmemektedir. Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) da benzer bir tutum sergilemekle birlikte bu tutumun mevzuata açıkça yansıtılması henüz gerçekleşmemiştir. Özellikle generatif YZ modellerinin eğitiminde kullanılan verilerin telif hakkı korumasına konu olup olmadığı meselesi, ulusal mahkemelerin önüne taşınması muhtemel temel hukuki sorunlardan birini oluşturmaktadır.

5. YAPAY ZEKA KAYNAKLI ZARAR VE HUKUKİ SORUMLULUK

5.1. Hukuki Sorumluluk Modelleri

YZ sistemlerinin neden olduğu zararlar bakımından Türk hukukunda mevcut durumda özel bir sorumluluk rejimi bulunmamaktadır. Bu boşluk; Borçlar Kanunu’nun haksız fiil hükümleri (m. 49 vd.), ürün sorumluluğuna ilişkin düzenlemeler ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde doldurulmaya çalışılmaktadır.

Tablo 1: YZ Sorumluluğu Yaklaşımlarının Karşılaştırması

5.2. Ceza Hukuku Boyutu

Türk Ceza Kanunu (TCK) kapsamında YZ’nin araç olarak kullanıldığı suçlarda (dolandırıcılık, bilişim suçları, kişisel verileri hukuka aykırı ele geçirme vb.) mevcut hükümler uygulanabilir niteliktedir. Ancak özerk YZ sistemlerinin kendiliğinden gerçekleştirdiği eylemler bakımından cezai sorumluluk atfının nasıl yapılacağı meselesi açık bir sorun olarak kalmaya devam etmektedir. Deepfake teknolojisi ve dezenformasyon içeriklerinin YZ aracılığıyla üretilmesi, TCK’nın 299. (Cumhurbaşkanına hakaret), 267. (iftira) ve 286. (müstehcenlik) maddeleri kapsamında değerlendirilmektedir.

6. SEKTÖREL UYGULAMALAR VE DÜZENLEYICI ÇERÇEVE

6.1. Sağlık Hukuku

Tanı, tedavi planlama ve ilaç keşfinde kullanılan YZ sistemleri, Sağlık Bakanlığı’nın denetim yetkisi altında değerlendirilmektedir. Tıbbi cihaz mevzuatı kapsamında sınıflandırılan YZ destekli tanı araçları, CE belgesi gerekliliklerine tabi tutulmaktadır. Yapay zekanın hatalı tanı koyması hâlinde sorumluluğun hekim ve yazılım geliştiricisi arasında nasıl paylaştırılacağı meselesi, hukuk fakülteleri ve sağlık hukuku çevrelerinde tartışılmaya devam etmektedir.

6.2. Finans ve Bankacılık Hukuku

Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ile Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), algoritmik ticaret ve YZ destekli kredi değerlendirme sistemlerine yönelik düzenleyici çalışmalar yürütmektedir. Özellikle açıklanabilir YZ (Explainable AI / XAI) ilkesi, kredi reddinin gerekçelendirilmesi yükümlülüğü kapsamında mevzuata yansıtılması beklenen temel ilkeler arasında yer almaktadır.

6.3. Yargı ve Hukuk Hizmetleri

Türkiye’de YZ destekli hukuki araştırma platformları yaygınlaşmakta, bazı vergi ve idare mahkemelerinde rutin kararların otomatik üretimine yönelik pilot uygulamalar gündemdeki yerini korumaktadır. UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) altyapısına entegre edilmesi öngörülen YZ modülleri, hem verimliliği artırma hem de tarafsızlık ilkesine uyum konularında değerlendirmelere konu olmaktadır.

7. ETİK VE ANAYASAL BOYUTLAR

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 17. maddesi (kişi dokunulmazlığı), 20. maddesi (özel hayatın gizliliği) ve 36. maddesi (hak arama özgürlüğü), YZ uygulamalarının anayasal sınırlarını belirlemektedir. Algoritmik önyargı (bias), özellikle yargı ve kolluk alanlarında kullanılan YZ sistemleri bakımından eşitlik ilkesi ve ayrımcılık yasağıyla doğrudan ilişkilidir.

Şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri, Türkiye’nin taraf olduğu OECD Yapay Zeka İlkeleri (2019) ve G20 YZ İlkeleri çerçevesinde bağlayıcı bir nitelik kazanmaktadır. Bu ilkelerin iç hukuka yansıtılması; hem bireysel hakların korunması hem de uluslararası standartlarla uyumun sağlanması bakımından zorunlu görünmektedir.

8. POLİTİKA ÖNERİLERİ VE HUKUK POLİTİKASI

Mevcut analiz ışığında aşağıdaki politika önerileri geliştirilmektedir:

1. Yapay Zeka Kanunu’nun Çıkarılması: AB Yapay Zeka Yönetmeliği ile uyumlu, risk tabanlı bir ulusal yapay zeka kanununun hazırlanması; düzenleyici tutarlılık ve yatırım güvencesi bakımından öncelikli adımı oluşturmaktadır.
2. KVKK’nın YZ’ye Uyarlanması: Otomatik karar alma, algoritma şeffaflığı ve açıklanabilir YZ ilkelerinin mevzuata açıkça eklenmesi; bu alandaki hukuki belirsizliklerin giderilmesi açısından zorunludur.
3. Sektörel Kılavuzların Yayımlanması: Sağlık, finans ve adalet alanlarında ilgili düzenleyici kurumlar tarafından YZ spesifik rehber ilkelerin geliştirilmesi gerekmektedir.
4. Yargı Bağımsızlığı Güvencesi: YZ’nin yargı süreçlerinde destekleyici araç olarak konumlandırılması, karar alma yetkisinin münhasıran insan hâkimlerde kalması ve bu ilkenin mevzuata yansıtılması sağlanmalıdır.
5. YZ Okuryazarlığı Programları: Hâkimler, savcılar ve avukatlar için YZ okuryazarlığını hedefleyen eğitim programlarının hayata geçirilmesi; teknoloji hukukunun etkin biçimde uygulanması bakımından kritik önem taşımaktadır.
6. Uluslararası İşbirliği: Türkiye’nin OECD, Avrupa Konseyi ve AB yapay zeka yönetişim forumlarındaki aktif katılımının güçlendirilmesi; uluslararası standartlarla uyumu kolaylaştıracaktır.

9. SONUÇ

Yapay zeka, Türk hukuk sistemine hem fırsatlar hem de köklü dönüşüm ihtiyacı getirmektedir. Kişisel verilerin korunmasından fikri mülkiyet haklarına, hukuki sorumluluktan anayasal güvenceler sistemine kadar pek çok alanda mevcut hukuki çerçevenin YZ teknolojisinin gerekliliklerini karşılamaktan uzak kaldığı görülmektedir.

Türkiye’nin rekabetçi bir yapay zeka ekosistemi oluşturabilmesi için teknolojik gelişmeyi destekleyen, bireyleri koruyan ve uluslararası standartlarla uyumlu bir hukuki altyapıya ihtiyacı bulunmaktadır. Bu süreçte çıkarılacak bir Yapay Zeka Kanunu, akademi, sektör ve sivil toplum paydaşlarının katılımıyla hazırlanmalı; inovasyonu engellemeksizin temel hakları güvence altına alacak bir denge kurmalıdır.

Yapay zekanın kaçınılmaz yükselişi karşısında yasal düzenlemelerin ardından koşmak yerine proaktif bir hukuk politikasının benimsenmesi; hem birey haklarının korunması hem de Türkiye’nin dijital dönüşüm hedeflerine ulaşması bakımından stratejik bir zorunluluktur.

KAYNAKÇA

Avrupa Birliği. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council on Artificial Intelligence (EU AI Act). Avrupa Resmi Gazetesi.

Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. (2021). Ulusal Yapay Zeka Stratejisi 2021-2025. Ankara: T.C. Cumhurbaşkanlığı.

Gürkaynak, G., İnal, E. ve Topaloğlu, İ. (2023). Yapay Zeka Hukuku: Türk Hukuku Perspektifinden Bir Değerlendirme. Ankara Hukuk Dergisi, 72(3), 451-498.

Kişisel Verileri Koruma Kurumu. (2022). Yapay Zeka Alanında Kişisel Verilerin Korunmasına İlişkin Rehber İlkeler. Ankara: KVKK Yayınları.

OECD. (2019). Recommendation of the Council on Artificial Intelligence. OECD/LEGAL/0449.

Özsunay, E. (2022). Yapay Zeka ve Hukuk: Yeni Teknolojik Devrimin Hukuki Boyutları. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık.

Solum, L. (2022). Artificial Intelligence and the Law of Torts. Minnesota Law Review, 106(5), 2073-2148.

Türkiye Büyük Millet Meclisi. (2016). 6698 Sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu. Resmî Gazete, 29677.

Yıldız, A. K. ve Kesici, S. (2024). Otomatik Karar Alma Süreçlerinde Hukuki Sorumluluk: Türk Hukuku Açısından Bir İnceleme. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, 170, 89-134.

Zimmermann, H. ve Brkan, M. (2023). AI Systems and Fundamental Rights in the EU: A Comparative Perspective. European Law Journal, 29(1), 15-42.