Çalışma İzni Nasıl Alınır? Ev Hizmetleri ve Vizesiz Yabancılar İçin Rehber

Türkiye’de çalışma izni, yabancıların yasal olarak iş gücüne katılabilmelerinin tek yoludur. 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu (UİK) kapsamında düzenlenen bu sistem; özellikle ev hizmetlerinde çalışanlar (yaşlı, hasta, çocuk bakıcıları) ve vize veya ikamet izni bulunmayan, kayıt dışı yabancılar için pratikte birçok özel durum barındırır. Bu rehberde çalışma izni türleri, başvuru süreci, ev hizmetlerine özgü uygulamalar ve düzensiz durumda bulunan yabancılar için yasallaştırma yolları, güncel mevzuat ve uygulama ışığında açıklanmaktadır.

1. Hukuki Çerçeve: 6735 Sayılı Kanun

Yabancıların Türkiye’de çalışması, 13.08.2016 tarihinde yürürlüğe giren 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ile düzenlenir. Kanun; izin verme yetkisini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (ÇSGB) bünyesindeki Uluslararası İşgücü Genel Müdürlüğü‘ne vermiştir. Başvurular e-devlet üzerinden ecalismaizni.csgb.gov.tr sistemi ile yapılır.

2. Çalışma İzni Türleri

3. Başvuru Süreci: Yurt İçi ve Yurt Dışı

3.1. Yurt Dışından Başvuru (Standart Yol)

1. Yabancı, bulunduğu ülkedeki Türk Konsolosluğu‘na çalışma vizesi için başvurur,
2. Konsolosluk tarafından referans numarası verilir,
3. Türkiye’deki işveren, 10 iş günü içinde ÇSGB sistemine online başvuruyu tamamlar ve belgeleri yükler,
4. ÇSGB başvuruyu 30 gün içinde inceler ve karar verir,
5. Olumlu sonuçta yabancı çalışma vizesiyle Türkiye’ye gelir,
6. Türkiye’ye girişten itibaren 20 iş günü içinde adres beyanı yapar; çalışma izni aynı zamanda ikamet izni yerine geçer (UİK m. 12).

3.2. Yurt İçinden Başvuru

Türkiye’de en az 6 ay süreli geçerli ikamet izni bulunan yabancılar, konsolosluk başvurusuna gerek olmaksızın işveren üzerinden doğrudan ÇSGB’ye çalışma izni başvurusu yapabilir. Bu, daha hızlı ve pratik bir yoldur.

4. Gerekli Belgeler

• Yabancı için: pasaport, biyometrik fotoğraf, diploma/sertifikalar (noter tasdikli ve apostil şerhli çeviriler),
• İşveren için: faaliyet belgesi, son yıl bilançosu, SGK işyeri bildirgesi,
• İş sözleşmesi,
• Nitelikli işler için mesleki yeterlilik belgeleri,
• Ev hizmetlerinde: bakıma muhtaç kişinin sağlık raporu, yaş belgesi, hastane raporu (aşağıda ayrıntılı).

5. Kotalar ve İstisnalar

5.1. 5 Türk + 1 Yabancı Kuralı

UİK m. 9 uyarınca bir işyerinde çalışan her 5 Türk vatandaşına karşılık en fazla 1 yabancı çalıştırılabilir. Bu kural, başvurunun reddedilmesinin başlıca gerekçesidir.

5.2. Asgari Maaş Şartları

Mesleklere göre asgari ücrete belirli katsayılar uygulanır:

• Üst düzey yönetici, pilot, mühendis, mimar: asgari ücretin 6,5 katı,
• Birim/şube müdürü, mesleki eğitim isteyen işler: 4 katı,
• Uzmanlık ve ustalık isteyen işler: 3 katı,
• Diğer meslekler: 1,5 katı,
• Ev hizmetlerinde çalışanlar: asgari ücret (1 katı).

5.3. Kotadan Muaf Tutulan Durumlar

• Türk vatandaşıyla evli olanlar,
• Mavi Kart sahipleri,
• Üniversite öğretim üyesi olarak görev yapanlar,
• Uzun dönem ikamet izni sahipleri,
• Turkuaz Kart sahipleri,
• Ortağı olduğu sermaye şirketinde çalışacak yabancı yöneticiler,
• Ev hizmetlerinde yaşlı/hasta/çocuk bakımı (aşağıda) — kota şartı uygulanmaz, ancak başka özel şartlar vardır.

6. Ev Hizmetlerinde Çalışan Yabancılar

6.1. Hangi İşler “Ev Hizmetleri” Sayılır?

Bir evde yapılan ücretli bakım ve yardımcı hizmetler; özellikle:

• Yaşlı bakımı,
• Hasta/engelli bakımı,
• Çocuk bakımı,
• Ev içi temizlik ve yardım.

6.2. Uygulamadaki Kısıtlama

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ev hizmetlerinde çalışma iznini yalnızca bakım hizmetleri (yaşlı, hasta, çocuk) için vermektedir. Genel temizlik/ev işi amacıyla yapılan başvurular reddedilmektedir. Uygulamada kabul edilen üç temel durum:

6.3. İşveren Kim?

Ev hizmetlerinde işveren, bakılacak kişinin kendisi veya birinci derece yakınıdır (eş, çocuk, anne, baba). İşverenin ayrıca işyeri sicili veya vergi mükellefiyeti aranmaz. Ancak işveren, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 9 Ek-9 kapsamında yabancı ev hizmetlisini sigortalamak zorundadır.

6.4. Uygulanan Esnekler

• 5 Türk + 1 yabancı kuralı uygulanmaz,
• Asgari ücret seviyesinde maaş yeterlidir,
• İşveren için bilanço / ciro şartı aranmaz,
• SGK primleri, Ek-9 kapsamında düşük kademede hesaplanır.

6.5. Başvuru Belgeleri

• Bakılan kişinin kimlik belgesi ve yaş belgesi (65+ yaş için),
• Sağlık kurulu raporu (hasta/engelli için),
• Çocuğun doğum belgesi (çocuk bakımı için),
• Bakıcının pasaportu, geçerli ikamet izni (yurt içinden başvuruda),
• İş sözleşmesi,
• Bakıcının varsa mesleki sertifikası (zorunlu değil),
• İkametgâh belgesi (bakılan kişiye ait),
• SGK bildirimi.

7. Vizesi / Kaydı Olmayan Yabancılar İçin Çözüm Yolları

Türkiye’de vizesiz, ikamet izni bulunmayan veya süresi geçmiş yabancıların çalışma izni alma süreci özel bir stratejik plan gerektirir. Bu konumdaki yabancıların doğrudan yurt içinden çalışma izni başvurusu yapması mümkün değildir. Yasallaşma için iki temel yol vardır.

7.1. Seçenek 1: Ülkeyi Terk Et, Yasak Süresi Sonrası Dön

1. Ülkeden çıkış: Yabancı, en yakın Göç İdaresi İl Müdürlüğüne başvurarak gönüllü çıkış beyanında bulunur.
2. Harç ve ceza ödemesi: Geciken her gün için ikamet harcı + idari para cezası ödenir. Ödeme yapılırsa V-89 kodu süresi 3 ay – 1 yıl arasında olur; ödenmezse süre 5 yıla kadar uzayabilir.
3. Yasak süresinin dolması: Yurt dışında yasak süresinin dolması beklenir.
4. Konsoloslukta çalışma vizesi başvurusu: Türkiye’deki işveren ön sözleşmeyi imzalayarak yabancı için konsolosluğa davetiye düzenler.
5. Yasal girişle dönüş: Yabancı çalışma vizesiyle ülkeye giriş yapar ve işveren 10 iş günü içinde başvuruyu tamamlar.

7.2. Seçenek 2: Meşruhatlı Vize ile Dönüş

Ülkeyi terk sonrası yasak süresi dolmadan, özel bir zorunluluk (bakıma muhtaç hasta, aile bağı vb.) varsa meşruhatlı vize başvurusu yapılabilir (aşağıdaki bölüm).

7.3. Özel Hâller: Türk Vatandaşı ile Evli Olanlar

Türk vatandaşıyla evli yabancılar, çalışma izni için kota ve maaş katsayısı şartlarından muaftır. Aile ikamet izni aldıktan sonra çalışma izni başvurusu yapabilir; bu yolla düzensiz durumdan çıkış mümkün olabilir. Ancak muvazaalı evlilik şüphesi varsa başvuru reddedilir.

7.4. Özel Hâller: Suriyeliler (Geçici Koruma Kapsamı)

Geçici koruma kimlik belgesi (6458 s.K. m. 91, Geçici Koruma Yönetmeliği) sahibi Suriyeli yabancılar, kayıt yaptırdıkları ilde ve mesleklerine uygun işlerde, yerel ücret ortalamasını karşılayan maaşla çalışma izni alabilirler. Kayıt yaptırmamış Suriyelilerin önce geçici koruma kaydı yaptırması gerekir.

8. Meşruhatlı Vize Uygulaması

Tahdit kodu veya giriş yasağı olan yabancıların, zorunluluk gerekçesiyle Türkiye’ye girmesine olanak tanıyan istisnai vize türüdür. Çalışma amaçlı meşruhatlı vize için:

• İşverenin davet yazısı ve taahhütnamesi,
• İşin zorunluluğuna dair delil (bakıma muhtaç hasta, engelli, çocuk),
• Sağlık kurulu raporları,
• Türkiye’de ikamet adresine dair belgeler,
• Maddi yeterlilik ve sigorta belgeleri

Türk konsolosluğuna sunulur. Onay Göç İdaresi Genel Müdürlüğü ile koordineli şekilde verilir; sonuç 2-8 hafta içinde alınır.

9. Kaçak Çalışma ve İdari Para Cezaları

10. Çalışma İzni Reddi ve İptal Davası

ÇSGB çalışma izni başvurusunu reddettiğinde:

• Karar, işverene elektronik ortamda tebliğ edilir,
• Yeniden değerlendirme için 30 gün içinde itiraz edilebilir (UİK m. 18/1),
• Yeniden değerlendirme de reddedilirse, tebliğden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi‘nde iptal davası açılabilir (İYUK m. 7),
• Davanın yürütmenin durdurulması talepli açılması kritiktir.

11. Sıkça Sorulan Sorular

S: Vizesi biten bir yabancıyı evimde yaşlı bakıcı olarak çalıştırabilir miyim?

Hayır. Yabancı önce ülkeyi terk etmeli, V-89 tahdit kodu süresi dolmalı ve çalışma vizesiyle tekrar giriş yapmalıdır. Mevcut durumda kaçak çalıştırmak hem siz hem bakıcı için yüksek idari para cezasına ve giriş yasağına yol açar.

S: Ev hizmetlerinde çalışma izni için kota var mı?

Hayır, 5 Türk + 1 yabancı kuralı ev hizmetlerinde uygulanmaz. Ancak bakıma muhtaçlık şartları (65+ yaş, sağlık kurulu raporu, 3 yaş altı çocuk) aranır.

S: Maaşı kim öder ve sigortası nasıl olur?

Maaş doğrudan işveren (bakılan kişi veya birinci derece yakını) tarafından banka havalesi yoluyla ödenir. Sigorta için SGK’ya 5510 s.K. Ek-9 kapsamında işveren tescili yapılır. Primler düşük kademede hesaplanır.

S: Pasaportum olmadan başvuru yapabilir miyim?

Hayır. Çalışma izni için geçerli pasaport zorunludur. Pasaportu bulunmayan yabancı önce menşe ülkesinin Türkiye’deki konsolosluğuna başvurarak pasaport çıkarmalıdır.

S: Bakıma muhtaç değilim ama evime yardımcı/temizlikçi istiyorum, yabancı çalıştırabilir miyim?

Uygulamada genel ev temizliği/yardım amacıyla yapılan başvurular reddedilmektedir. Çalışma izni verilen ev hizmetleri, bakım gerekliliği olan (yaşlı, hasta, engelli, küçük çocuk) hâllerle sınırlıdır. Genel temizlik için yasal yol Türk vatandaşı çalıştırmaktır.

S: Çalışma iznim reddedildi, ne yapabilirim?

30 gün içinde ÇSGB’ye yeniden değerlendirme talebinde bulunulmalıdır. Bu da reddedilirse 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi’nde iptal davası açılır. Dilekçede yürütmenin durdurulması talep edilmelidir.

S: Aynı işte 8 yıl çalıştım, süresiz izin alabilir miyim?

Evet. UİK m. 10/2 ve Uygulama Yönetmeliği uyarınca kesintisiz 8 yıl yasal çalışma tamamlamış yabancılar süresiz çalışma iznine başvurabilir. Uzun dönem ikamet izni sahipleri de süresiz çalışma izni hakkı kazanır.

S: Çalışma izni aynı zamanda ikamet izni midir?

Evet. UİK m. 12 uyarınca çalışma izni, ayrıca ikamet izni sayılır. Ancak adres kayıt işlemleri için İl Göç İdaresine bildirimde bulunulmalıdır.

S: Eşim Türk vatandaşı, ne tür avantajım var?

Kota (5+1) şartı ve asgari ücret katsayıları uygulanmaz. Daha hızlı ve pratik şekilde çalışma izni alabilirsiniz. Ancak 3 yıl evlilik süresi, muvazaalı evlilik şüphesi yok ise, kolaylık tanınır.