Tenkis Davası: Saklı Pay, Tenkis Oranı ve Dava Süreci

Miras bırakanın yaptığı sağlararası bağışlar veya vasiyet, saklı paylı mirasçıların yasal paylarını ihlal ediyorsa; ihlal edilen miktarın iadesi için tenkis davası açılır. Bu rehberde saklı payın hesaplanması, tenkis sırası, süreler ve pratik örnekler ile süreci açıklıyoruz.

1. Tenkis Davası Nedir?

Tenkis davası; miras bırakanın, tasarruf özgürlüğünü aşarak saklı paylı mirasçılarının paylarını ihlal eden sağlararası veya ölüme bağlı kazandırmalarının, ihlal edilen miktar kadar indirilmesi (tenkis edilmesi) amacıyla açılan davadır. Dayanağı, Türk Medeni Kanunu’nun 560 ila 571. maddeleridir.

2. Saklı Paylı Mirasçılar ve Oranları

TMK m. 506 uyarınca saklı paylı mirasçılar ve yasal miras paylarının saklı pay oranı şöyledir (2007 değişikliği sonrası):

Önemli: 2007 değişikliği ile kardeşlerin saklı payı kaldırılmıştır.

3. Saklı Pay Nasıl Hesaplanır?

Saklı pay, tasarruf edilebilir kısımın dışındaki yasal paydır. Hesaplama şu sırayla yapılır:

1. Terekenin aktif değeri belirlenir (ölüm günündeki mallar).
2. Pasifler çıkarılır (borçlar, cenaze giderleri).
3. Net tereke elde edilir.
4. TMK m. 565 uyarınca iade edilmesi gereken kazandırmalar (bağışlar vs.) net terekeye eklenir: bu “tenkis hesabı” terekesidir.
5. Her mirasçının yasal payı hesaplanır; saklı pay oranı bu yasal paya uygulanır.
6. Mirasçının fiilen aldığı değer ile saklı payı karşılaştırılır; eksik kalan kısım tenkise konu olur.

4. Tenkise Konu Kazandırmalar

TMK m. 563-565 uyarınca şu işlemler tenkise tabidir:

• Vasiyet ile yapılan kazandırmalar.
• Sağlararası bağışlar (TMK m. 565 vd.).
• Ölüme bağlı tasarruflar ve miras sözleşmeleri.
• Miras bırakanın son bir yıl içinde yaptığı alışılmışın dışındaki hediyeler.
• Saklı pay sahiplerini zarara uğratmak amacıyla yapıldığı açık olan kazandırmalar (ölümden önceki tüm süre için).
• Hayat sigortası primleri (tereke değerine eklenerek).

5. Tenkis Sırası (TMK m. 570)

Tenkis rastgele değildir; kanunî sıraya göre yapılır:

1. Önce ölüme bağlı tasarruflar (vasiyetler) tenkis edilir; birden fazla ise orantılı olarak.
2. Sonra sağlararası kazandırmalar tenkis edilir; önce en yakın tarihli olan, gerekirse eski tarihlilere gidilir.
3. Kamu yararına veya hayır amacıyla yapılan bağışlar en son tenkis edilir.

6. Dava Süreci, Taraflar, Yetki

Davacı: Saklı paylı mirasçılar (çocuklar, eş, anne/baba). Her biri kendi saklı payı oranında.

Davalı: Kazandırmayı alan kişi (bağışlanan, lehine vasiyet edilen).

Görevli mahkeme: Asliye Hukuk Mahkemesi.

Yetkili mahkeme: Miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesi (TMK m. 576, HMK m. 11).

Talep: Saklı payı ihlal eden kısmın iadesi; kural olarak ayın (mülkiyet) olarak iade, mümkün değilse bedel.

7. Hak Düşürücü Süreler (TMK m. 571)

8. Muris Muvazaası ile İlişkisi

Muris muvazaası ve tenkis, farklı iki davadır:

• Muris muvazaası: İşlem baştan geçersiz; saklı pay şartı yok; zamanaşımı yok; tapu iptali.
• Tenkis: İşlem geçerli ama saklı payı ihlal ediyor; saklı paylı mirasçı açar; süreli; sadece ihlal edilen miktar iade edilir.

Uygulamada “öncelikle muvazaa, kabul edilmezse tenkis” terditli talep yaygındır.

9. Örnek Hesaplamalar

10. Sık Sorulan Sorular

Saklı paylı mirasçı değilsem tenkis davası açabilir miyim?

Hayır. Tenkis davası yalnızca saklı paylı mirasçılar tarafından açılabilir. Ancak muris muvazaası iddianız varsa diğer dava yolu açıktır.

Tenkis davasında zamanaşımı mı hak düşürücü süre mi vardır?

Hak düşürücü süredir (1 yıl / 10 yıl). Mahkeme re’sen dikkate alır; itiraz gerekmez.

Bağışı alan ikinci el el değiştirmişse ne olur?

İyiniyetli üçüncü kişiye karşı ayın olarak iade mümkün değildir; bedel talebi ileri sürülür.

Birden fazla vasiyet varsa tenkis nasıl yapılır?

Vasiyetler orantılı olarak tenkis edilir; miras bırakan aksini belirtmişse o irade dikkate alınır (TMK m. 570).

Hayat sigortası bedeli tenkise tabi midir?

Evet; prim değerleri tereke hesabına katılır ve tenkise konu olabilir.

Altsoyun saklı payı ne kadardır?

Altsoyun yasal miras payının 1/2’sidir.

Eşin tek başına saklı payı var mıdır?

Eş tek başına (altsoy veya ana/baba zümresi yoksa) yasal miras payının 3/4’ünü saklı pay olarak korur.

Dava değeri nasıl hesaplanır?

Saklı payın ihlal edilen miktarı üzerinden nispi harç hesaplanır.

Tenkis davası esnasında taşınmaz üçüncü kişiye satılırsa?

Öncelikle tapu kaydına ihtiyati tedbir konulması talep edilmelidir; aksi halde iyiniyetli üçüncü kişi kazanımı ayni hak taleplerini etkisizleştirebilir.

Tenkis talebi ile muvazaa talebi aynı dilekçede ileri sürülebilir mi?

Evet. Uygulamada terditli (kademeli) talep olarak sunulur.

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmış olup hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut uyuşmazlıklarınız için mutlaka bir avukatla görüşmenizi öneririz.