İran-İsrail çatışması ve ardından gelişen güvenlik krizi, son dönemde önemli bir İran vatandaşı topluluğunun komşu ülkelere, özellikle Türkiye’ye yönelmesine neden olmuştur. Tarihsel komşuluk ilişkileri, vize muafiyeti, kültürel-ticari bağlar ve mevcut diaspora nedeniyle Türkiye, bölgedeki krizden etkilenen pek çok İran vatandaşı için ilk durak olmuştur. Ancak ülkeye girişin “yasal” olması yeterli değildir; uzun vadeli yasal kalış için 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (YUKK) çerçevesinde doğru statünün belirlenmesi ve süreçlerin doğru işletilmesi büyük önem taşır.

Bu rehberde; İran vatandaşlarının Türkiye’ye giriş şartları, ikamet izni türleri, uluslararası koruma başvurusu (şartlı mülteci statüsü), aile birleşimi, haklar ve sınır dışı / geri gönderme yasağı gibi tüm temel konuları sade bir dille bir araya getiriyoruz.

Türkiye’ye Yasal Giriş ve Vize Muafiyeti

İran ve Türkiye arasındaki ikili anlaşmalar gereği İran vatandaşları için vize muafiyeti uygulanmaktadır.

• Vize muafiyet süresi: Geçerli pasaportla, 180 günlük süre içinde toplam 90 günü aşmayacak şekilde Türkiye’ye giriş ve kalış mümkündür.
• Pasaportun geçerlilik süresi: Türkiye’ye girişte pasaportun en az 6 ay daha geçerli olması zorunludur.
• Sınır kapısında giriş kaydı: Pasaporta vurulan giriş damgası süre hesabında esas alınır.

90 Günlük Süre Sona Erdiğinde Ne Olur?

Vize muafiyet süresi sona erdiğinde Türkiye’de yasal kalmak için ikamet izni başvurusu yapılması zorunludur. Aksi hâlde aşağıdaki sonuçlar doğar:

• 6458 s. Kanun m. 54/1-(e) uyarınca sınır dışı etme kararı verilebilir.
• Geçerli vize / ikamet bulunmaksızın kalış, idari para cezası ve giriş yasağı doğurur.
• Süre aşımı 10 günden fazla ise sınır dışı süreci başlatılabilir.

Önemli
Vize muafiyetinden geçilen süre sonunda yapılması gereken ikamet izni başvurusu, muafiyet süresi henüz dolmadan yapılmalıdır. Süre dolduktan sonra yapılan başvurularda olumsuz karar ve geriye dönük ihlal kayıtları riski doğar.

İkamet İzni Türleri (YUKK m. 30 vd.)

İran vatandaşları, koşullarına göre aşağıdaki ikamet izni türlerinden uygun olanına başvurabilir.

1. Kısa Dönem İkamet İzni (m. 31)

Aşağıdaki sebeplere dayalı olarak verilebilen, en yaygın ikamet türüdür:

• Bilimsel araştırma
• Türkiye’de taşınmaz sahibi olma (ev, daire alımı)
• Ticari bağlantı veya iş kurma
• Hizmet içi eğitim, AB programları
• Türkçe öğrenme
• Türkiye’de eğitim veya benzeri amaçlarla bulunma
• Kamu kurumlarınca onaylanmış staj
• Tedavi görme
• İdari makamlar tarafından düzenlenecek talep
• İnsani açıdan zorunlu hâller (m. 31/1-i bendi — savaş ve insani kriz sebebiyle gelenlere bu kapsamda izin verilebilir)

Süresi: Tek seferde en fazla 2 yıl, sonradan uzatılabilir.

Pratik Bilgi
Savaş sebebiyle gelen pek çok İran vatandaşı, henüz uluslararası koruma başvurusu yapmadan önce kısa dönem ikamet izni (özellikle “kira sözleşmesi”, “Türkçe kurs kaydı” veya “tedavi” gibi sebeplerle) talep etmektedir. Bu, hızlı ve daha az kısıtlayıcı bir yoldur; ancak iddia edilen sebebin belgelenebilir olması gerekir.

2. Aile İkamet İzni (m. 34)

• Türk vatandaşının eşi, küçük çocuğu veya bakmakla yükümlü olduğu kişiler
• Türkiye’de ikamet izinli yabancının eşi, küçük çocuğu veya bakmakla yükümlü olduğu kişiler
• Şartlı mülteci, mülteci veya ikincil koruma sahibi yabancının aile bireyleri

Süresi: Tek seferde en fazla 3 yıl. Aile ikamet izni, destekleyicinin (sponsor) ikamet izni süresinden uzun olamaz.

3. Öğrenci İkamet İzni (m. 38)

Türkiye’de yükseköğretim, ortaöğretim veya kabul gören kurslarda eğitim alan İran vatandaşları için verilir. Eğitim süresince geçerlidir.

4. Uzun Dönem İkamet İzni (m. 42)

• Türkiye’de kesintisiz en az 8 yıl ikamet etmiş olmak
• Son 3 yılda sosyal yardım almamış olmak
• Geçimini sağlayacak yeterli ve düzenli gelir kaynağı
• Geçerli sağlık sigortası
• Kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehdit oluşturmamak

Süresizdir. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarının haklarından yararlanma açısından önemli bir adımdır.

5. İnsani İkamet İzni (m. 46)

Aşağıdaki hâllerde olağan ikamet izinlerinin verilmesi koşulları aranmaksızın İçişleri Bakanlığı’nın onayı ile verilebilir:

• Çocuğun üstün yararı söz konusu olduğunda
• Sınır dışı etme kararı veya Türkiye’ye giriş yasağı kararı uygulanamadığında
• Sınır dışı etme işlemine karşı yargı yoluna başvurulduğunda
• Uluslararası koruma başvurusunun kabul edilmemesi, ancak ülkeye geri dönüşün de mümkün olmaması hâlinde
• Acil ve insani açıdan zorunlu hâllerde (savaş, doğal afet, ağır insan hakkı ihlali)

Süresi: Tek seferde en fazla 1 yıl.

Savaş Bağlamında
İran-İsrail çatışması nedeniyle ülkesine dönüşü mümkün olmayan İran vatandaşları için m. 46/1-(c) ve (ç) bentleri elverişli bir hukuki dayanaktır. Ancak insani ikamet izni takdire dayalıdır; başvurunun gerekçesinin somut belgelerle (savaş haberleri, vatandaşın doğum yeri/kentinin etkilendiğine dair bilgi, aile mensuplarının durumu) desteklenmesi büyük önem taşır.

Uluslararası Koruma — Şartlı Mülteci Statüsü

YUKK, uluslararası koruma kapsamında üç ana statü tanımlamıştır.

1. Mülteci Statüsü (m. 61) — Coğrafi Sınırlama

Türkiye, 1951 Cenevre Sözleşmesi’ne coğrafi sınırlama ile taraftır. Bu nedenle yalnızca Avrupa ülkelerinden gelenlere mülteci statüsü tanınır. İran vatandaşları, Avrupa dışı kabul edildiğinden, mülteci statüsünden yararlanamaz.

2. Şartlı Mülteci Statüsü (m. 62) — İran Vatandaşları İçin Asıl Yol

Avrupa dışı ülkelerden gelen ve aşağıdaki şartları taşıyan kişilere verilir:

“Irkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan ya da söz konusu korku nedeniyle yararlanmak istemeyen yabancı.”

İran vatandaşları için bu statünün uygulanabileceği tipik durumlar:

• Siyasi muhaliflik (rejim karşıtı faaliyet, gazetecilik, akademisyenlik)
• LGBT+ kimlik (İran’da idama varan ağır cezai yaptırımlar nedeniyle güçlü zulme uğrama riski)
• Dini azınlıklar: Bahailer, Hristiyanlığa dönenler (mürted iddiası), Sünni veya Zerdüşt azınlıklar
• Kadın hakları savunucuları, başörtüsü protestolarına katılanlar
• Belirli bir toplumsal gruba mensubiyet

Şartlı mülteci statüsünün niteliği: Statü sahibi, üçüncü bir ülkeye yerleştirilinceye kadar Türkiye’de kalış izni elde eder. Yani uzun vadeli yerleşik statü sağlamaz; UNHCR aracılığıyla başka bir ülkeye yerleştirme süreci başlatılır.

3. İkincil Koruma (m. 63)

Mülteci veya şartlı mülteci sayılmayan ancak menşe ülkesine geri gönderildiği takdirde:

• Ölüm cezası veya idamla karşılaşacak,
• İşkence, insanlık dışı veya onur kırıcı muamele görecek,
• Uluslararası veya iç silahlı çatışma durumlarında ayırt etmeksizin şiddet sebebiyle ciddi zarar görecek

olan yabancılar için verilen statüdür. Savaş ve aktif çatışma durumlarında İran vatandaşlarının önemli bir kısmı için bu statü daha kolay uygulanabilir niteliktedir.

Önemli Ayrım
Şartlı mülteci statüsünde “kişisel zulüm” kanıtlanmalıdır; ikincil korumada ise “ciddi zarar riski” yeterlidir. Aktif savaş bölgesinden gelen kişi, somut kişisel zulüm gösteremese de ikincil koruma kapsamında değerlendirilebilir.

4. Geçici Koruma (m. 91) — Suriyeliler İçin Tanımlı

YUKK m. 91 kapsamındaki geçici koruma yalnızca Bakanlar Kurulu kararı ile belirli bir gruba uygulanır; bugüne kadar yalnızca Suriye’den toplu sığınma durumu için ilan edilmiştir. Şu an İran vatandaşları için geçici koruma rejimi uygulanmamaktadır.

Uluslararası Koruma Başvurusu — Adım Adım

Adım 1: Şahsi Başvuru

Başvuru, kişinin bulunduğu ildeki İl Göç İdaresi Müdürlüğü’ne şahsen yapılır. Vekaletle başvuru kabul edilmez; ancak avukat, başvurunun her aşamasında müvekkiline eşlik edebilir ve dilekçe-belge hazırlığında destek olabilir.

Adım 2: Kayıt ve Kimlik Belgesi

• Parmak izi alınır.
• Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi verilir (mavi kart).
• Başvuru süresince Türkiye’de yasal kalış sağlanır.
• Pasaport, geçici olarak idareye teslim edilir.

Adım 3: Uydu Kent (İkamet Yeri Sınırlaması)

Başvuru sahibi, idare tarafından belirlenen uydu kentte yaşamakla yükümlüdür. Türkiye genelinde ~60 uydu kent bulunmaktadır (ör. Kayseri, Sivas, Kütahya, Yozgat, Niğde). Uydu kent dışına çıkış için yol izin belgesi zorunludur. Bu yükümlülüğe uyulmaması, başvurunun reddine ve sınır dışı işlemine yol açabilir.

Adım 4: Mülakat (Kişisel Görüşme)

• Türkçe yapılır; ücretsiz tercüman sağlanır (Farsça/Azerbaycan Türkçesi).
• Zulüm sebebi, menşe ülkedeki olaylar, kişisel öyküye ilişkin ayrıntılı sorular sorulur.
• Tüm beyanlar tutanağa geçirilir; mülakat en kritik aşamadır.

Adım 5: Karar Süreci

• Karar süresi, dosyanın yoğunluğuna göre 6 ay – 2 yıl arası değişebilir.
• Olumlu karar: Şartlı mülteci, ikincil koruma veya başvurunun reddedilip insani ikamet verilmesi
• Olumsuz karar: Reddedilen başvuru için idari yargıda dava açılabilir.

Adım 6: İtiraz / Yargı Yolu

• Uluslararası Koruma Değerlendirme Komisyonu’na 10 gün içinde itiraz
• Komisyon kararına karşı İdare Mahkemesine 30 gün içinde dava
• Yürütmeyi durdurma talebi mutlaka eklenmelidir

Hak Düşürücü Süreler
Tüm bu süreler hak düşürücüdür. Süre kaçırıldığında dava esasa girilmeden reddedilir; ardından sınır dışı işlemleri başlatılabilir.

Haklar — Başvuru Süresince ve Statü Sonrası

Sağlık Hakkı

Uluslararası koruma başvuru sahipleri ve statü sahipleri, Genel Sağlık Sigortası kapsamında ücretsiz sağlık hizmetlerinden yararlanabilir. Acil sağlık hizmetleri başvuru aşamasından önce dahi sağlanır.

Eğitim Hakkı

5-18 yaş aralığındaki çocuklar zorunlu eğitime tabidir; devlet okullarına ücretsiz kayıt yapılabilir. Yükseköğretim için yabancı uyruklu öğrenci kontenjanından yararlanılabilir.

Çalışma Hakkı

Uluslararası koruma başvuru sahipleri başvurudan 6 ay sonra çalışma izni başvurusunda bulunabilir. Şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü sahipleri çalışma iznine başvurabilir. Bazı meslekler (avukatlık, doktorluk vb.) yabancılara kapalıdır.

Sosyal Hizmetler

SGK genel sağlık sigortası, ASAM, IOM, BMMYK (UNHCR) ve sivil toplum kuruluşlarından destek; gerektiğinde belediye sosyal yardımları.

Sınır Dışı Etme ve Geri Gönderme Yasağı (Non-refoulement)

Geri Gönderme Yasağı

YUKK m. 4: “Bu Kanun kapsamındaki hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez.”

Bu hüküm, AİHS m. 3 (işkence yasağı) ile birlikte uygulanır. AİHM yerleşik içtihadı (Saadi/İtalya, Soering/UK, Hirsi Jamaa/İtalya), gerçek risk bulunan ülkeye sınır dışı yapılmasını mutlak yasağa bağlamıştır.

Sınır Dışı Kararına İtiraz

• Karar tebliğinden itibaren 7 gün içinde İdare Mahkemesine başvuru
• Yürütmeyi durdurma talebi (İYUK m. 27) mutlaka talep edilmeli
• Mahkemenin kararı kesindir; istinaf yolu yoktur
• Kararın 30 gün içinde verilmesi gerekmekte (m. 53/3)

Sınır Dışı Edilebilecekler (m. 54)

• Kamu düzeni, güvenliği veya sağlığı bakımından tehdit oluşturanlar
• Vize/ikamet süresini 10 günden fazla aşanlar
• Sahte belge ile giriş yapanlar
• Türkiye’ye giriş yasağı bulunmasına rağmen gelenler

Önemli
Sınır dışı kararına karşı dava açıldığında, karar kesinleşinceye kadar sınır dışı işlemi yapılamaz (YUKK m. 53/3). Bu, savunma için kritik bir hukuki güvencedir.

İran Vatandaşları İçin Özel Risk Grupları

Şartlı mülteci ve ikincil koruma başvurularında dosyayı güçlendiren özel durumlar:

1. LGBT+ Bireyler

İran İslam Cumhuriyeti Ceza Kanunu, eşcinsel ilişkileri idama kadar varan cezalarla yaptırıma bağlamaktadır. AİHM ve UNHCR yerleşik içtihatları, LGBT+ kimliği nedeniyle İran’a iadenin AİHS m. 3 ihlali olduğunu kabul etmektedir.

Dosyayı güçlendirici belgeler: Tıbbi rapor, daha önce maruz kalınan baskıya dair belge, sosyal medya hesapları, tanık beyanları.

2. Dini Azınlıklar

• Bahailer: İran’da resmi olarak tanınmamaktadır; ağır baskıya maruz kalmaktadırlar.
• Hristiyanlığa dönenler (mürtedlik iddiası): İslam’dan dönmek İran hukukunda ölüm cezasını gerektirebilir.
• Sünniler: Bazı bölgelerde sistematik dışlama ve baskı.

3. Siyasi Aktivistler ve Gazeteciler

• Rejim karşıtı yayın, sosyal medya, protestolara katılım
• Mahsa Amini protestoları (2022) ve sonrasındaki dalgalardaki aktivizm
• Akademisyenler, yazarlar, sanatçılar

4. Kadın Hakları Savunucuları

• Zorunlu örtünmeye karşı kampanyalar
• Ahlak polisi tarafından gözaltına alınma geçmişi
• Boşanma, miras, çalışma hakkı mücadelesi

5. Etnik Azınlıklar

• Kürtler (özellikle PJAK / siyasi aktivizm bağlantısı iddia edilen kişiler)
• Beluçlar
• Araplar (Ahvaz bölgesi)

İdari Gözetim ve Geri Gönderme Merkezleri (GGM)

Düzensiz girişte yakalanan veya sınır dışı kararının yürütüleceği yabancılar için idari gözetim kararı verilebilir.

Süreler (m. 57)

• Azami 6 ay, gerekçeli kararla 6 ay daha uzatılabilir (toplam 12 ay)
• Aylık olarak resen denetim
• Kişi, idari gözetim kararına karşı Sulh Ceza Hâkimliğine 30 gün içinde itirazda bulunabilir

Haklar

• Avukatla görüşme (gizli)
• Aile bireyleri, BMMYK, sivil toplum kuruluşları ile görüşme
• Tercüman desteği
• Sağlık hizmeti, beslenme, hijyen koşulları

Pratik Tavsiye
GGM’de tutulan İran vatandaşı için ilk yapılması gereken; yakalanmadan / gözetim kararından itibaren 30 gün içinde Sulh Ceza Hâkimliğine itiraz dilekçesi sunmak ve eş zamanlı olarak uluslararası koruma başvurusu yapmaktır. Uluslararası koruma başvurusu, sınır dışı işlemini askıya alır.

Pratik Tavsiyeler

Belgelerinizi koruyun. Pasaport, kimlik, doğum belgesi, evlilik cüzdanı, eğitim ve mesleki belgeler — tümünün asılları ve noter onaylı Türkçe tercümeleri dosyaya eklenmelidir.

Risk belgelerini toplayın. Menşe ülkedeki risk durumuna ilişkin somut deliller: tehdit mektupları, tutuklama belgeleri, sosyal medya paylaşımlarına dair ekran görüntüleri, gözaltı kayıtları, hastane raporları, tanık beyanları.

Süreleri takvime işleyin. Vize muafiyeti 90 günü aşarken, ikamet izni başvurusu yapın. Karar tebliğinden itibaren itiraz süreleri (7-10-30 gün) hak düşürücüdür.

Avukatla çalışın. Yabancılar hukuku, idari yargı ve insan hakları alanında deneyimli bir avukatla çalışmak süreci kısaltır ve hak kayıplarını önler. Maddi imkanı olmayanlar için baroların adli yardım servisleri ve sivil toplum kuruluşları (ASAM, Mülteci-Der, IOM) hukuki destek sağlamaktadır.

Uydu kent kuralına uyun. Uluslararası koruma başvuru sahibi iseniz, izin almadan uydu kent dışına çıkmayın. Bu kural ihlali, başvurunun reddine yol açabilir.

Adresinizi güncel tutun. İl Göç İdaresi’nde kayıtlı adresiniz tebligat için kullanılır. Adres değişiklikleri 20 gün içinde bildirilmelidir.

Kayıt dışı çalışmayın. Çalışma izni almadan istihdam, hem ekonomik istismara hem de sınır dışı kararına gerekçe oluşturabilir.

UNHCR ile iletişimde olun. Şartlı mülteci başvurusunda üçüncü ülkeye yerleştirme süreci için BMMYK kayıt önemlidir.

Sık Sorulan Sorular

Sonuç

Savaş ve insani kriz dönemlerinde Türkiye, sınır komşusu İran’dan gelen vatandaşlar için önemli bir sığınak olmaya devam etmektedir. Ancak ülkeye yasal giriş yeterli değildir; uzun vadeli yasal kalışın güvence altına alınması, doğru statünün doğru zamanda seçilmesi ile mümkündür. Vize muafiyetinden ikamet iznine, ikamet izninden uluslararası koruma başvurusuna geçişlerin süresi içinde yapılması; pasaport, risk belgeleri ve aile durumuna ilişkin tüm evrakın eksiksiz toplanması; uydu kent kuralı, çalışma izni ve adres bildirim yükümlülüklerine uyum kritik önem taşır.

Her dosya kendine özgüdür. LGBT+ kimliği, dini azınlık mensubiyeti, siyasi aktivizm veya kadın hakları savunuculuğu gibi özel risk faktörleri, başvurunun hem hukuki dayanağını hem de delil yapısını farklılaştırır. Bu nedenle yabancılar hukuku ve insan hakları alanında deneyimli bir avukatla çalışmak, sürecin doğru yönetilmesi açısından elzemdir.